top of page

Theater voor Keti Koti wil iedereen op het hart drukken: de verhalen over slavernij bestaan. Vergeet ze niet

marisa-monsato-en-otmar-watson-over-theater-voor-keti-koti-als.jpeg

Theater voor Keti Koti stimuleert en bundelt voorstellingen rond de jaarlijkse herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij in Nederland. ‘Black Lives Matter was een cruciaal kantelmoment. Er was opeens urgentie.’

In 1801 ging het toneelstuk Kraspoekol of de Slaaverny (1800) van Dirk van Hogendorp in première, vele jaren voordat Nederland op 1 juli 1863 de slavernij afschafte in Suriname en op de Nederlandse Antillen. Van Hogendorp doet verslag van de onmenselijke behandeling van tot slaafgemaakten in Nederlands-Indië. Hij pleit voor meer bewustwording.
 

Het stuk werd welgeteld één keer gespeeld in de Haagse Schouwburg. De opvoering moest voortijdig worden gestaakt vanwege tumult in de zaal. Het chique Haagse theaterpubliek zat hier niet op te wachten. Er werd met stoelen gegooid. Het stuk verdween in een lade.
 

Daar wordt het deze dagen weer uitgehaald door meerdere theatergroepen. Het Nationale Theater in Den Haag organiseert lezingen en De Veenfabriek speelt in Leiden Koken voor Tjampakka: muziektheater inclusief een diner, gebaseerd op Kraspoekol. Dit zijn twee van de bijna dertig voorstellingen die deel uitmaken van het nieuwe, jaarlijkse initiatief Theater voor Keti Koti. In heel het land zijn woensdag en donderdag voorstellingen te zien die gaan over het koloniale verleden van Nederland.
 

Met dit initiatief sluit ook de theaterwereld aan bij Keti Koti (‘verbroken ketenen’) op 1 juli, de jaarlijkse herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij in Nederland.

Black Lives Matter

Het idee ontstond vorige zomer, toen de betogingen tegen racisme, geïnitieerd door Black Lives Matter, alles op zijn kop zetten, vertellen Marisa Monsanto en Otmar Watson, voorzitter en secretaris van het bestuur van Theater voor Keti Koti.
 

‘Dat was een cruciaal kantelmoment’, zegt Monsanto, die als strategisch adviseur en bestuurder in de culturele wereld actief is. ‘We zijn toen met zijn allen assertiever geworden. Er was opeens urgentie. Er moest meer aandacht komen voor de verhalen rondom de slavernij en ons koloniale verleden. Juist ook in het theater. Het is niet genoeg om nog maar eens een Ibsen op te voeren. Als we het hebben over theater in deze tijd, dan moet de vraag zijn: welke verhalen vertellen we?’
 

De afgelopen jaren besteedden enkele groepen onafhankelijk van elkaar aandacht aan Keti Koti: Het Nationale Theater, De Veenfabriek en Maas Theater en Dans bijvoorbeeld. ‘Dat kon beter’,  zegt Watson, tevens directeur van culturele jongerenorganisatie Untold, die al bijna twintig jaar voorstellingen maakt over kolonialisme en slavernij. ‘Met Theater voor Keti Koti willen we de sector niets opdringen, maar willen we iedereen, en vooral ook jongeren, op het hart drukken: deze verhalen bestaan. Vergeet ze niet. Doe er wat mee.’
 

Theater Na de Dam

Op initiatief van Theater Na de Dam, een soortgelijke theatermanifestatie die elk jaar na de Nationale Dodenherdenking op 4 mei plaatsvindt, kwam een grote groep geïnteresseerden bijeen. Daaruit ontstond een toegewijde werkgroep, waarbij Monsanto en Watson direct aansloten. Het format van Theater na de Dam werd overgenomen: een landelijke manifestatie, waarbij theaters en andere instellingen hun programma rondom dit thema bundelen.
 

Monsanto en Watson zijn nu ‘hooked’, zeggen ze. Het initiatief is zo belangrijk geworden dat ze er een groot deel van hun tijd belangeloos in steken. Watson: ‘Wat mij blijft verbazen is dat er nog altijd mensen zijn die vragen: Waarom kom je daar nu nog mee? Die slavernij is toch al zoveel eeuwen geleden? Alsof dat het minder erg maakt. Ik kom ook vaak mensen tegen die niet weten waar Keti Koti voor staat. Die onwetendheid, dat is onze motivatie. Uiteindelijk hopen we natuurlijk dat Keti Koti een nationale feestdag wordt. Dan kan niemand meer om ons heen.’
 

Over de naam van de manifestatie is lang gediscussieerd. Monsanto: ‘Onze organisatie bestaat uit een heel diverse groep. En Keti Koti is eigenlijk een Surinaamse viering. We vroegen ons af of we geen mensen buitensloten. Zoals Antillianen, die niet zo veel hebben met Keti Koti. Zij hebben hun Tula-dag op 17 augustus.’ Uiteindelijk is toch bepaald om aan te sluiten bij Keti Koti, omdat die naam al bekendheid heeft. Monsanto: ‘In marketingtermen noem je dat kapitaal.’ Het verhaal van de Curaçaose vrijheidsstrijder Tula krijgt op een andere manier aandacht.

1d6b18bfdd12f80b8658c4a8f2b1f69a443f9a14.jpg

Nieuw repertoire is nodig

Een belangrijke doelstelling, naast bewustwording van het publiek, is ook bewustwording van theatermakers en kunstinstellingen. Het ontbreekt in het theater domweg aan repertoire over het koloniale verleden.

‘Het dominante verhaal moet nu eindelijk van tafel’, zegt Monsanto. 200 jaar na Kraspoekol is het publiek er wel klaar voor, denkt ze. Hun initiatief stimuleert daarom het creëren van nieuw werk. Dit jaar hebben ze door schrijfster Gisèle Mambré een monoloog laten schrijven over Tula. Afgelopen zondag werd deze bij een voorstelling van jongerentheatergroep Studio 52nd voor het eerst voorgedragen door psychiater Glenn Helberg.

Monsanto: ‘Dat was heel indrukwekkend. In Tula’s boodschap zit zo veel. Hij zorgde ervoor dat de tot slaafgemaakten in opstand kwamen tegen hun onderdrukkers, ook al moesten ze dat met de dood bekopen. We moeten ons realiseren dat dit soort koloniale verhoudingen en beelden nog steeds in onze samenleving zijn verankerd en mede bepalen hoe wij naar elkaar kijken. Dat willen we bestrijden met de empathische kracht van theater.’

Theater voor Keti Koti: ‘Het gaat ons om perspectieven die eeuwenlang onderdrukt zijn’

Marisa Monsanto en Ira Kip, bestuursleden Theater voor Keti Koti Dit jaar wordt op 30 juni en 1 juli Theater voor Keti Koti georganiseerd. Tijdens het tweedaagse evenement zijn in verschillende steden theatervoorstellingen te zien rond het thema slavernij.

ce28776a0872c055082850b7be0102ee68ecda0c.webp

Keti Koti, de Surinaamse feestdag ter viering van de afschaffing van de slavernij, raakte de laatste decennia ook in Nederland steeds meer ingeburgerd. Sinds 2009 vindt er op 1 juli bij het Nationaal Monument Slavernijverleden in Amsterdam een officiële herdenking plaats, en het in 2002 opgerichte Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) organiseert jaarlijks in juni een programma rond Keti Koti.
 

De afgelopen jaren grijpen ook steeds meer theatermakers de herdenking aan om een voorstelling rond het Nederlandse koloniale- en slavernijverleden te maken. De Black Lives Matter-protesten in juni vorig jaar waren aanleiding voor een aantal van hen om de handen ineen te slaan en werk te maken van een landelijke manifestatie, waarvan de piloteditie de komende dagen gelanceerd wordt.

"Het gaat erom dat er een correct en volledig beeld van de geschiedenis komt"

- Marisa Monsanto

Theatermaker en bestuurslid Ira Kip noemt de betrokkenheid van Theater Na De Dam in het beginproces. „Zij hebben kennis en ervaring met het organiseren van een vergelijkbaar initiatief, en zij wilden hun expertise en hun contacten met theaters en gezelschappen met ons delen. Na een oproep volgden enkele bijeenkomsten met verschillende makers, programmeurs en gezelschappen: mensen die het belang van Keti Koti inzien en daar een artistieke vertaalslag van willen maken. Vanuit die eerste meetings ontstond een werkgroep die de organisatie echt op poten is gaan zetten.”

Gemeenschappelijke visie

Volgens bestuursvoorzitter Marisa Monsanto ging dat niet zonder slag of stoot. „Je moet een gemeenschappelijke visie en missie ontwikkelen, en dat leverde soms intense gesprekken op binnen de werkgroep. Die bestaat uit mensen met heel verschillende achtergronden, die allemaal een enorme verantwoordelijkheid voelen voor het thema. Je moet in zo’n proces zorgvuldig naar elkaar blijven luisteren om tot een gezamenlijk standpunt te komen. En dat moest dan ook nog allemaal via Zoom.”
 

De uiteindelijke ‘mission statement’ is in de woorden van Monsanto „om via de verbeelding de andere perspectieven op de Nederlandse koloniale geschiedenis weer te geven, en de doorwerking ervan in het heden”.
 

Kip: „Ja, en als voorbeeld van de interne discussies: ik zou dat woord ‘andere’ nooit gebruiken, dat is te neutraal, terwijl het gaat om perspectieven die eeuwenlang onderdrukt zijn.”
 

Monsanto: „Het gaat erom dat er een correct en volledig beeld van de geschiedenis komt. Je krijgt als persoon van kleur snel het verwijt dat je niet ‘verbindend’ bent als je dit soort dingen aankaart, maar het gaat er juist om dat je een maatschappij creëert waarin we in gelijkwaardigheid met elkaar omgaan en er ruimte is voor die verschillende verhalen. We willen daarom de nadruk blijven leggen op het positieve van die missie.”

Historische connectie

Kip: „Tegelijkertijd moet er ook ruimte zijn voor theatermakers die confronterende verhalen vertellen. Je moet ook het ongemakkelijke gesprek kunnen voeren om je daarna weer met elkaar op je gemak te kunnen voelen.”
 

Wel moet het werk een duidelijke link hebben met het thema dat in de missie omschreven staat. Monsanto: „Er moet een historische connectie met het koloniale verleden zijn, met hoe de koloniale attitude nog in het heden een rol speelt. Mensen kunnen zich ook onder andere omstandigheden ‘geketend’ voelen, maar daar gaat Theater voor Keti Koti niet over.”

"Tegelijkertijd moet er ook een ruimte zijn voor theatermakers die confronterende verhalen vertellen"

- Ira Kip

Kip: „Net als Theater Na De Dam zijn we een paraplu waarbij verschillende initiatieven zich kunnen aansluiten, maar we maken zelf ook artistieke keuzes. We hebben een monoloog laten schrijven die als verbindend element in alle deelnemende theaters wordt voorgedragen. De tekst is gebaseerd op de teksten van Tula, de leider van de Curaçaose opstand van tot slaaf gemaakten in 1795. Zo laten we ook zien dat Keti Koti wat ons betreft over het hele slavernijverleden gaat en niet alleen over Suriname. We willen ervoor zorgen dat het binnen de hele koloniale diaspora draagvlak krijgt.”

bottom of page